Developed in conjunction with Ext-Joom.com

aaa

Giáo dục Việt qua con mắt phản biện của người xưa

Giáo dục Việt Nam đến thế kỷ 21 đã có nhiều sự thay đổi, nhiều sự phát triển;. Nếu đánh giá công bằng, chúng ta  có thể khẳng định GDVN đã có những thành tích đáng tự hào; tuy nhiên nếu để tâm tới tiến trình giáo dục Việt, chúng ta thấy vẫn còn quá nhiều điều phải bàn. Trong mục Quản lý giáo dục của trang Wb, chúng tôi sưu tầm và trích đăng các ý kiến phản biện  (Theo “ Người xưa cảnh tỉnh“ đã in trên Thểthao và văn hóa 2005-2007;  Và  nội dung biên soạn của tác giả Vương Trí Nhàn) của các học giả xưa (Thế kỷ 20 vè trước ) về nền giáo dục Việt. Những phản biện này soi vào hôm nay có nhiều điều dường như vãn chưa hề thay đổi dù 1 thế kỷ đã đi qua. - NĐM

1.Nhắm mắt bắt chước điều không hay  của cổnhân và ngại thay đổi

     Người nước chúng ta sự tính lợi hại xét hơn thua không rõ, cứngười sau thì làm theo những điều người trước hay làm. Bởi vậy cho nên cả nước giàu không đặng giàu nhiều, nghèo thì nghèo đến đỗi không áo không quần mà thay, rồi mỗi mỗi cứ đổ lỗi cho trời cho số, cho ngày sinh tháng đẻ.

   Cổ đạo(1) là những lẽ phải: có vua tôi, có cha con, có anh em, có vợ chồng, có bạn hữu; nếu người nay mà trái những điều đó mới mang tai (2).Chớ ví như đổi tục gian ra ngay, tục làm biếng ra siêng, đổi dối ra thiệt, tục nghịch ra thuận, tục ngu ra trí, tục hèn ra sang, tục dơ ra sạch, tục vụng ra khéo, tục trược (3) ra thanh, đổi nhưvậy thì là phải lắm.

  Xin hãy coi gương người dị quốc (4), hoặc phương đông phương tây, phương nam cùng phương bắc, người ta thường hay đổi hay sửa, ít bắt chước những điều tệ của người trước; bởi vậy nay người ta thanh lịch lắm. Nếu mà cứ theo tục sai không đổi thì quả là khờ và bị thiệt hại.

 

 (1) đo lý cổ truyền;

 (2) chịu những điều khốn khổ, có hại

 (3) trược tức là trọc, có nghĩa là đục, không trong sạch

 (4) người các nước khác

 Lương Dũ Thúc

 Nông cmín đàm, 1902

 

2.Dễhọc cái dở

 

      Người bổn quốc chúng ta lúc này cũng đã có nhiều người thành thị lịch lãm về sự dinh dãy(1), cách ở ăn sạch sẽ, về lệ luật phép tắc thông thạo nhiều;tôi chỉ không hiểu cho rõ làm sao mà thông thái mau hết ức về việc xa xỉ, về lý tự bạo(2), mà không thông thái về cách tính toán về phép thương cổ(3), không có thấy bày ra hãng buôn nào cho lớn làm nghề nào cho to; vụ lợi (4) thì không làm, còn vụ hại thì thích lắm.

     Trong năm mười năm tới nữa mà cứ không buôn lớn và không học nghề chi cho giỏi, thì kẻ nghèo khó còn thặng (5) trên sống àn nữa.

 

(1) chlối sống sang trọng

(2) chỉtham vọng muốn trởnên ông kia bà nọ.

(3) buôn bán

(4) việc sinh lợi

(5) dưra

 

 Lương Dũ Thúc

  Nông cmín đàm1902

 

3.Học thuật hủ bại

 

      Cách học của ta trái phép sư phạm.

     Tự lúc nhỏ cho đến lúc lớn chẳng qua chỉ học trong hai khoa là luân lý với văn chương. Mà luân lý thì lại theo nghĩa hẹp hòi, bó mình vào trong lễ phép, làm cho người ta không thể theo được.

     Văn chương thì cũng phù phiếm, người nước Nam mà bàn việc Nguyên Minh ĐườngTống, ngồi xó nhà mà tả những cảnh Hoàng Hà Thái Sơn, thực là ngồi Cầu Đơ mà nói chuyện quán Mọc(1).

     Văn chương như thế thì thì vẽ sao được cái chân cảnh tạo hoá mà cảm động được lòng người.

     Ngoài khoa văn chương với luân lý thì không còn khoa gì nữa, thể thao chẳng có, kỹ nghệ cũng không. Ai học rộng ra đến thiên văn địa lý y khoa lý số một đôi chút đã cho là vn sự xuất ưnho(2) mà rút lại thì chẳng nghềgì là học cho đến nơi đến chốn.

     Học thuật của ta hủ bại như thế, trách nào mà tri thức của ta chẳng mờ mịt, văn minh của ta chẳng kém xa các nước.

(1)   Cu Đơ tên cũ của thị xã Hà Đông; quán Mọc nay thuộc quận Đống Đa, Hà Nội

(2)     Mi chuyện bắt đầu từ đạo nho

 Phan Kế Bính

 Vit Nam phong tục,1915

4.Học để kiếm gạo

 

     Đi học để kiếm gạo (1), tệ hại lớn lắm. Vì cốt kiếm gạo thời cái mục đích đãdở; hoặc nhân vì mục đích đó mà sinh ra hay giả dối, hay tham lợi riêng;cốt đư­ợc gạo thời thôi, đạo đức mà chi, hợp quần mà chi, ái quốc mà chi, trăm việc hỏng trớt.

 

(1) hiu theo nghĩa rộng: chỉ cốt sinh lợi, có tiền

 Phan Bội Châu

 Li hỏi các bạn thanh niên,1928

 

5. Học đểlàm quan

    Người nước mình từ xưa đến nay, cái tâm lý đối với việc học là học mà đi thi;đi học cũng nhưđi buôn bán hay làm nghề, cái mục đích ch ỉlà cầu lợi mà thôi.

     Tiếng rằng nước mình tôn sùng đạo Khổng, song đó là vì học đi thi mà tôn sùng, chứkhông phải vì tôn sùng mà phải học.

      Cho nên ngày trước triều đình thi Hán tựthì người mình lo học Hán tự để lấy ông cử ông nghè; ngày nay chính phủ bảo hộ thi Pháp văn thì người mìnhlo học Pháp văn để lấy ông tham ông phán.

 Ngô Đc Kế

 Nền quốc văn,Hu thanh,1924

 

6.Học đòi vặt vãnhbỏqua chuyện lớn

      Quái lạcho người đời, hễ ai bảo cải lương lối nhà cửa ở, hay là cải lương cách ăn mặc bắt chước theo lối Âu Tây, thời đua nhau nhưvịt; còn nhỡ ai khuyên bảo nên cải lương những thói xấu nết hư-- chốn hương thôn không nên tranh giành kiện tụng nhau, ở với bè bạn thời phải giữ lòng trung tín --   thời dẫu nói rát cổ bỏng họng cũng chỉ lờ đi, chớ không thèm nghe.

                                                                                               Nguyn Bá Học

                                                                 Di ngôn, do Nguyễn Bá Trác thuật,Nam Phong, 1921

7.Nặng tính hiếu kỳ

    Cái tính hiếu kỳ là cái bệnh chung trong lối học của ta, xưa kia học chữTàu, đọc sách Tàu, lâu dần quá mê chuộng mà khinh rẻ những cái của mình.

       Cái gì của Tàu cũng cho là hơn mà chịu khó nghiên cứu, cái gì của mình cũng cho là dở là kém không thèm nhìn tới.

        Thành ra núi sông đình miếu nước Tàu thì biết mà núi sông đình miếu nước mình thời không hay; danh lam thắng tích bên Tàu thì rõ mà danh lam thắng tích nước mình thì không tường; lịch sử địa dư nước Tàu thì thiệp liệp (1), mà lịch sử địa dưnước mình thời mịt mù; phong tục nhân vật nước Tàu thời tường tất mà phong tục nhân vật nước mình thời tối tăm.

         Mà có phải mình thiếu gì cái đẹp cái hay, cái đáng ngắm …

 

(1) cũng có hiu ít nhiều

                                                                                                 Dương Quảng Hàm

                                                          Học sao cho phải đường, Hữu thanh,1921

 

8. Thần trí bạc nhược, thiếu óc tựlập

     Nước tavẫn có tiếng là ham học, nhưng cả nước ví như một cái trường học lớn,cả năm thày trò chỉôn lại mấy quyển sách giáo khoa cũ, hết năm này đến năm khác, già đời vẫn không khỏi cái tư cách làm học trò!

     Ấy cái tình trạng nước ta, sự học từ xưa đến nay và hiện ngay bây giờcũng vẫn thế...

     Xưa khi học sách Tàu thì làm học trò Tàu, ngày nay học sách Tây chỉlàm học tròTây mà thôi, chưa mấy ai là rõ rệt có cái tư cách --- đừng nói đến tư cách nữa hãy nói có cái hy vọng mà thôi –, muốn độc lập trong cõi tưtưởng cả.

     Như vậy thì ra giống ta chung kiếp (1) chỉ làm nô lệ về đường tinh thần hay sao? Hay là tại thần trí của ta nó bạc nhược quá không đủ cho ta cái óc tự lập.

 

(1)   sut đời

 Phm Quỳnh

 Bàn về quốc học,Namphong, 1931

 

9.Nhưcái cây bị“cớm

     Địa lý,lịch sử, chính trị  đều như hiệp sức nhau lại  mà gây cho nước ta  mộtc ái tình thếrất bất lợi cho sựhọc vấn tư tưởng. Bao nhiêu những người khá trong nước  đều bịcái tình thếấy nó áp bách trong mấy mươi đời nên dần dần lập thành một cái tâm lý riêng, là cái tâm lý ỷlại vào người chứ không dám tự lập một mình; trong việc học vấn  thì cái tâm lý  ấy là tâm lý làm học trò suốt đời. Nước ta  ở ngay cạnh nách nước Tàu, từ hồi ấu trĩ cho đến lúc trưởng thành đều nấp bóng nước Tàu mà sinh trưởng, khác nào như  một cái cây nhỏ mọc bên một cái cây lớn, bị nó “cớm “  không thể nào nẩy nở lên được.

      Nhật  Bản  cũng là học trò của Tàu, cũng mô phỏng văn hoá Tàu trong  mấy mươi đời,  nhưng họ biết lựa lọc kén chọn, họ không có phóng chép một cách nô lệ như mình, cho nên tuy về đường tư tưởng vẫn chịu ảnh hưởng của Tàu nhiều, nhưng họ cũng có một nền quốc học của họ dầu không rực rỡcho lắm, vẫn có đặc sắc khác người.

      Đến như ta thì khác hẳn. Ta học của Tàu mà chỉhọc thuần vềmột phương diệncửnghiệp là cái học rất thô thiển, không có giá trịgì vềnghĩa lý tinh thần; mài miệt về một đường đó trong mấy mươi đời,  thành ra cái óc tê liệt đi mà không sản xuất ra được tư tưởng gì mới lạ nữa.

Phạm Quỳnh

Bàn vềquốc học,Nam Phong,1931

 

10. Con ma cnghiệp giết chết sựhọc

       Bệnhcăn của cõi học ta xưa, một là vì xã hội cẩu thảmà toàn mô phỏng, mộtnữa là vì kẻhọc giảham cái cận lợi (1) khoa cử.

        Trước khi vì  học thuật nước nhà mà hy vọng  ta phải hết sức từbỏcănbệnh cẩu thảđi, trừbỏcái tính tựtiện tựkhí đi (2). Không thì vềxãhội lại cứlười biếng a dua không suy xét lựa chọn, không có cái tinh thần tự giác tự tín; về kẻ học giả lại cứ tham cái cận lợi nhai văn nuốtchữ, lấy học đường của nước văn minh làm con đường tắt hiển vinh. Bộ“lều chiếu chõng lọ“ đã  phá đập ởtrường thi rồi, con ma nghiện cửnghiệp lại bò vào nơi “mễ đỏ bảng đen” ám ảnh. Thì học đến bao giờcũng chung vô sởđắc (3); mà dù có sở đắc được tí gì cũng chẳng  đểý đến.

 

(1)   cái li trước mắt

(2)   tmình coi rẻcoi thường mình

(3)   cui cùng không thu được cáigì là ca mình

 

Nguyễn Trọng Thuật

Điều đình cái án quốc học,1931

 

11.Có  khoa cửmà không có sựnghiệp

 

    Nho học có lợi cho cái chính thể quân chủ chuyên chế nên các đế vương  nước ta lại càng tôn sùng lắm. Cái chế độ khoa cử thật là một cái quà rất hại mà nước Tàu đã tặng cho ta. Ngay bên Tàu nó đã hại mà sang đến ta cái độ ccủa nó lại gấp mấy lần nữa.

    NgườiNhật Bản họ hơn mình, chính là vì họ không mắc phải cái vạ khoa cử như mình. Họbắt chước cái gì của Tàu thì bắt chước, chứ đến cái lối khoa cử thì họ không chơi. Đời Đức Xuyên ( Tokugawa )  cũng đã có một hồi thi  hành cái ch ếđộ  hãm hại nhân tài nô lệthần trí đó, nhưng sĩ phu trong nước họ không chịu nên cũng không thể bền được.

     Ở nước ta thì đến hơn sáu trăm năm sinh trưởng trong cái chế độ ấy, trách nào cái khí tinh anh trong nước chẳng đến tiêu mòn đi hết cả. Ở Văn Miếu Hà Nội còn mấy dãy bia kỷniệm các cụ đỗ tiến sĩ về đời Hậu Lê, trong đó chắc có nhiều bậc nhân tài lỗi lạc,  nhưng vì mài miệt vềđường khoa cử,nên đều mai một mất cả; tên còn rành rành trên bia đá đó, mà có sự nghiệp về đường học vấn tư tưởng được như ai  ?!

 

                                                                                                     Phm Quỳnh

                                                                                                Bàn vquốc học,1931

12.Giáo dục hiện đại bịthương mại hóa

    Đứa trẻ ởn hà đã không được trông nom dạy bảo cho phải đường, đến trường lại bị giao cho những ông giáo phần nhiều chưa biết làm một người cha, chưa được thành thục về khoa giáo dục, chưa có kinh nghiệm về tâm lý học,chưa được thuần về tính nết …

   Trong nước có biết bao nhiêu trường tư. Gia dĩ mởmột trường tưcũng khôngkhác gì mởmột hiệu buôn. Nhà hàng phải chiều khách, các ông kinh doanh về tư thục – tôi nói kinh doanh mà không nói giáo dục – muốn cho trườngmình được vững vàng tức là muốn cho có nhiều lời lãi, tất phải chiều theo thị hiếu của học sinh vốn là những khách hàng rất khó tính.

 Thái Phỉ

 Một nền giáo dục Việt Nam mới, 1941

13.Thiếu niên hưhỏng

    Đa sốthiếu niên lầm tưởng rằng tuổi trẻ là tuổi có thể nói hay làm bất cứ cái gì chướng tai gai mắt mà có tính cách vui đùa, chẳng sợai chấp trách gì cả. Họ sỗ sàng cấc lấc. Họnói bô bô ởng oài phố những chuyện người ta thường chỉnói nhỏ ở trong buồng kín. Đứng trước những bậc huynh trưởng, họ cũng vô tình buột ra những ngôn ngữ hay lộra những cứ chỉ rất khảố. Bị các báo chí hài hước và trào phúng làm hại, họ không còn coi cái gì là nghiêm trang đứng đắn cả, họ hoài nghi tất cả. Cái gì đối với họ cũng như trò đùa.

    Gặp việcgì hơi khó nhọc, có tính cách trừu tượng hay cần đến kiên nhẫn là họngại ngùng. Đi học, họ thích nghe thầy giáo nói chuyện hơn là nghe giảng bài hay phải chép bài. Họ không thể và không muốn nỗl ực. Ởnhà họ không muốn mó đến một công việc gì, dù là việc rất nhẹ nhàng.

 Thái Ph

 Mt nền giáo dục Việt Nam mới, 1941

 

14.Đỗđạt là xong, không còn cầu học

 

     Phải nhận rằng người mình không ham học mấy. Thí dụ như người đỗ bằng tốt nghiệp, có công ăn việc làm thì thôi, không chịu học thêm.Tôi cho thế là nhầm lắm. Người ta dạy cho bấy nhiêu là để cho mình tạm đủsức mà họclấy; khi ở trường ra  mới là chỗ khởi hành, mình  lại tưởng đến nơi rồi.Nếu tôi được phép, tôi sẽ khuyên  anh em thanh niên học rõ nhiều, vừa đọc văn Tây, vừa  học lại tiếng ta, vì phần đông  người ta  mà viết vănta  còn sai nhiều lắm.

Nguyễn Văn Tố

                                                  Theo Lê Thanh, Cuc phỏng vấn các nhà văn, 1943

 

15.Một nền giáo dục giết chết nhân cách

     Phương pháp giáo dục ở ta cẩu thả thô sơ. Xong mấy quyển sách sơ học thì thày đem ngay các sách Bắc sử(1) vàNgũ kinh Tthưđi toànra dạy. Thày nhăm mắt mà giảng chữnào nghĩa ấy, chỉ sợ sai mất nghĩa của Tống nho; trò cũng nhắm mắt học cho thuộc lòng để đến khi hành văn nhớ lại mà đặt để.

      Phương pháp giáo huấn vụng về chật hẹp như thế là do một nguyên nhân khác là chế độ khoa cử. Chế độ ấy cốt xô đẩy sĩ tử trong nước vào đường cử nghiệp hư văn.

     Triều đình lại cho những người khoa mục nhiều điều vinh diệu quá đáng, nào trâm bào dạo phố, nào cờbiển vinh quy, cùng là khắc tên ởbia đá bảngvàng để lưu truyền cùng hậu thế.

     Học trò chỉc hăm học thuộc lòng một ít sách vở, và lo lựa lời cho khéo, gọt câucho chỉnh, miễn là lời văn cho bóng bảy thì ý tứ dù là bã cặn của Tống nho cũng không can gì.

     Cái thói trọng từ chương ưa hưvăn đã thành một thứthiên tính của dân tộcta. Với cách giáo dục ấy thì dù người thiên tư lỗi lạc cũng phải nhụt đi, huống gì người tư chất tầm thường, thực là một thứ giáo dục giết chết nhân cách.

 (1) tc lịch sửTrung quốc. Sửta thường gọi làNam sử

 Đào Duy Anh

 Việt Nam văn hoá sửcương,1938

16.Không có một nhà tưtưởng, không có người khao khát tìm đạo lý mới

     Vô luận là vấn đề gì, về quốc kế hay dân sinh cũng như về luân lý hay triết lý,kẻ sĩ nước ta  đều thấy các thánh hiền  Trung quốc giải quyết sẵn cho mình  rồi, cái công phu của mình  chỉ là thuật lại để thực hành cho xứngđáng chứ không cần phải sửa chữa thêm bớt chút gì.

      Trái lại cái gì của Trung quốc có vẻv ĩ đại hay cao siêu quá, thì chúng ta lại phải hãm  lại  cô lại cho vừa với kích thước khuôn khổ của chúng ta.

       Bởi thế chính  trong thời kỳ toàn thịnh của nho học nước ta, người ta thấy có những nhà nho kinh luân như Tô Hiến Thành,  nhà nho anh hùng như Trần Quốc Tuấn, nhà nho cao khiết như Chu An,  nhà nho khẳng khái như Nguyễn Trãi, mà  tuyệt nhiên vẫn không thấy một nhà tư tưởng một nhà triết học nào.

      Chúng ta chỉcó những nhà  nho lao tâm khổ tứ  để bắt chước thánh hiền  mà cư xử  và hành động cho hợp với  đạo lý  chứ không có  nhà nho nào dám hoài nghi bất mãn với đạo lý xưa  mà băn khoăn  khao khát đi tìm  đạo lýmới.

Đào Duy Anh

Việt nam văn hóa sửđại cương *1950 -  *Đây là bộ sách Đào Duy Anh viết ởThanh Hóa  những năm kháng chiến chông Phap. Không phải Việt nam văn hóa sử cương 1938  

 

17.Khi học thuật kém cỏi,  lòng người sinh ra phù phiếm,  phong tục trở nên bại hoại

    Học là gì, là học những điều chưa biết để biết mà đem ra thực hành.

    Ngày nay chúng ta lúc nhỏ thì học văn từ thơ phú, lớn lên ra làm thì lạiluật, lịch (1),binh, hình (2). Lúc nhỏ  học nào Sơn Đông, Sơn Tây (3), lớn lên ra làm thì đến Nam Kỳ Bắc kỳ. Lúc nhỏ thì học thiên văn địa lý chính sự phong tục bên Tàu (mà nay họ đã sửa đổi khác hết rồi ); lớn lên ra làm thì lại dùng đến  địa lý thiên văn  chính sự phong tục của nước Nam, hoàn toàn khác hẳn.

    Còn biết bao nhiêu những việc như thế, mòn bút khô môi cũng chưa kể hết.

    Tuy Nhật Bản Cao Ly cũng đọc sách Tàu, nhưng chỉ để làm vui, còn ra làm thì đều theo sách của nước họ -- chưa bao giờ thấy họ học và dùng những gì mà mắt không trông thấy, chân không đặt đến như lối học của ta.

    Không có một nền học thuật sáng suốt thì phong tục sẽ ngày một bại hoại, lòng người sẽ ngày một giả dối phù phiếm trống rỗng. Tập tục sẽ làm thay đổi con người, dù người tốt cũng không tránh khỏi ảnh hưởng.

 (1)Phép tính thời gian, một việc mà quan lại ngày xưa phải biết

 (2) việc xử tội

 (3) Tên các tỉnh của Trung quốc

                                                                               Nguyễn Trường Tộ

                                                                        Tám việc cần làm gấp, 1867

18. Nói láo nói linh

     Ngày xưa ta nhắm mắt lại, một là văn minh Tàu, hai là văn minh Tàu, bị độc khoa cử làm mờ ám trí khôn đã đành, đến ngày nay đã hé mắt thấy người Tàu vận động nhiều việc rất to tát, như gửi học sinh du học khắp hoàn cầu, như bỏ quân chủ lập dân chủ mà ta cũng an nhiên (1) bất động, nhất  thiết chẳng biết gì là gì.

   Chẳng những thế mà thôi, lại còn mấy anh sang Tàu về nói láo nói linh, chê người nọ hạch người kia, mà tự mình xem ra cũng không có bản lĩnh gì cho người ta đủ kính phục, tinh chất(2) của người Tàu  không hề học đến, chỉ khéo đem về  một cái  láu lỉnh và một cái bao tử  trống .

(1) điềm nhiên, bình thản

(2 cái hay, cái tốt đẹp

                                                                                                           Phan Châu Trinh

                                                                                  Đạo đức và luân lý Đông Tây, 1925    

 

19. Không học nên thiếu tư cách làm người

       Người mình thiếu cái tư cách lao động [của con người] ngày nay.

       Nguyên nhân xa xôi (1) có nhiều, mà nhất là không học. Đây nói học không phải thường cầm viết (2), ôm sách đi tới trường như học trò. Không học nghĩa là không biết tập cách siêng năng kiệm ước (3) và lo trau dồi cái nghề của mình cho tinh xảo, sửa sang tính nết của mình cho có tư cách công nhân (4). Không học thì nghề đã không tinh mà tư cách cũng kém, điều hư tật xấu không chừa, lời phải điều hay không biết bắt chước.

    Còn cái nguyên nhân cụ thể  (5) to nhất là ham chơi.

     Nhân phong trào lao động thế giới hết bị khinh rẻ như ngày xưa, nhiều người vào sở này, tới xưởng kia, tự xưng là làm thực nghiệp, kỳ thực không chăm nghề gì không được việc gì, rày đây mai đó lỡ dở thành người thất nghiệp.

      Lại có kẻ du thủ du thực phóng đãng quen nết, nay gặp sở nào thuê mướn làm công, làm mấy cũng không đủ tiêu, lại xoay bày cách chơi bời cờ bạc mà quơ quét của bọn làm công, làm sâu mọt trong đám lao động.

 

(1) Nguyên văn là viễn nhân. Nhân ở đây là nguyên cớ nguyên do chứ không phải nhân là người. Chúng tôi dịch ra để đỡ mất thời giờ của bạn đọc

(2)  cầm bút

(3)dè dặt và có chừng mực

(5) đây chỉ người làm việc nói chung chứ không phải công nhân theo nghĩa hiện đại

(5) cận nhân

 Huỳnh Thúc Kháng

                                                     Hai chữ lao động, Tiếng dân,1930

 

20.Cái hay của người đến mình trở thành cái dở

     Phương Tây thường nhờ cái nguyên lý của sự lợi mình và chủ nghĩa riêng một mình (1) để phát triển được cái sức làm giàu chung cho xã hội, nhờ cái nguyên lý ganh đua (2) nên sản nghiệp phát đạt và khoa học tiến bộ.

      Ở nước ta, nói tới sự ganh đua thì chỉ muốn xâm chiếm người khác; nói về sự lợi mình và chủ nghĩa riêng từng người thì bỏ cả hạnh phúc xã hội chẳng tưởng đến chi.

       Có thể nói một câu là những đức tính tốt ta dường như hết cả, mà chỗ hay của người chưa học được một chữ nào, những điều góp nhặt được phần nhiều là chỗ kém của ta đấy thôi.

 

(1) ngày nay hay nói nguyên lý tư lợi và chủ nghĩa cá nhân

(2) cạnh tranh

 Nguyễn Xuân Dương

                                   Sự so sánh về tư tưởng kinh tế Đông TâyAn Nam tạp chí, 1931

 

21. Học không biết cách, luật pháp hồ đồ, cương thường giả dối

      Về đạo cương thường, cứ nói rằng ta thâm nhiễm (1) của Tàu nhiều lắm rồi, nhưng tôi xét ra chưa có điều gì gọi là thâm nhiễm cả.

        Trong hết cả số người theo Nho học thì hoạ là có mấy ông vào bực giỏi, hiểu biết được đạo Khổng Mạnh. Còn những bực nhoàng nhoàng thì thường cứ thấy người ta học cũng học, học cho thuộc cách mà thôi, chứ không có định trong bụng rằng theo những điều nào, kháp (2) đạo ấy vào tính tình riêng của người nước mình nó ra sao...

        Vua Gia Long bỏ luật Hồng Đức (3) đi, mà làm ra cả một pho luật mới chép tuốt cả của Tàu, cả từ điều nước mình có, cho đến những điều mình không có, cũng bắt chước. Thành ra luật pháp cũng hồ đồ, cương thường đạo lý toàn là giả dối, không có điều gì là có kinh có điển.

 

(1)                ảnh hưởng sâu sắc

(2)                tức khớp, ghép lại cho khít, cho phù hợp

(3)               bộ luật cổ của nước ta có từ thời Lê, tham khảo nhiều từ bộ luật của đời Đường

 

 Nguyễn Văn Vĩnh

 Đông dương tạp chí, 1913

 

22. Không học được cách tư duy hợp lý

     Người mình vốn có cái thiên tính dễ đồng hoá, nghĩa là có tư cách(1), dễ am hiểu dễ thu nạp lấy những gì khác lạ với mình, dễ đem những điều hay điều dở của người ngoài mà hoá làm của mình.

       Nhưng cái tài đồng hoá đó thường thường chỉ là cái khoé tinh (2), biết xem xét và bắt chước của người, phảng phất ở bề ngoài, chứ không thấu triệt được đến chỗ căn để (3), chỗ tinh tuý.

       Cái cách đồng hoá dễ dàng thô thiển đó thiết tưởng không phải là cái tính tốt.

       Như học trò ta học rất mau, nhớ cũng rất mau, nhưng chưa chắc đã hiểu được thấu, đã hoá được hẳn những cái người ta dạy mình, và chưa chắc cái học tiếp thu được dễ dàng như vậy nó đã làm cho óc được khôn ra, người được chín ra chút nào.

       Có những người mặc thì mặc theo đúng mốt tối tân ở Paris, nói năng ba hoa đi đứng đường đột; bề ngoài như vậy mà bề trong nghị luận mơ hồ, tư tưởng lộn xộn, không có thống hệ (4), không biết bắt chước lấy cái lối nói năng gãy gọn, biện lẽ phân minh như người Tây phương.

 

(1) nghĩa cũ: tài lực trình độ khả năng

(2) mánh khóe ranh ma

(3) gốc rễ

(4) ngày nay hay nói ngược lại: hệ thống

 Phạm Quỳnh

 Giải nghĩa đồng hoá, Nam Phong, 1931

 

23. Không có học thuyết của mình

       Về đường học thuật và tư tưởng thì xưa nay ta chỉ có mấy lối học của Tàu truyền sang: trong đời nhà Lý và nhà Trần thì sự học của ta theo lối huấn hỗ (1) của Hán nho và Đường nho, rồi từ đời Lê về sau thì theo cái lối học của Tống nho.

       Ta chỉ quanh quẩn ở trong phạm vi của lối học ấy, chứ không thoát ly được mà sáng lập ra cái học thuyết nào khác.

       Phần nhiều người trong nước lại có cái tư tưởng rằng những điều thánh hiền nói ở trong các kinh truyện đã đủ hết cả rồi, không ai biết được hơn nữa, cho nên kẻ học giả chỉ chăm chăm theo cho đúng những điều ấy mà tiễn lý (2) thực hành, chứ không ai để ý mà tìm cho đến cái chân lý nó thường lưu hành biến hoá.

      Cũng có người đạt tới chỗ uyên thâm của Nho giáo, song những người ấy lại cho rằng cáí học sâu xa là tự mình phải lý hội (3) lấy, chứ không thể lấy văn từ ra mà tuyên bố được.

      Bởi vậy các tiên nho ở ta chỉ làm văn thơ để tả cái tính tình của mình mà thôi, không hay làm sách vở để phát minh tư tưởng. Kết quả thành ra cái học Nho giáo thì rộng khắp cả nước mà cái học thuyết thì không thấy có gì là phát minh vậy.

(1)   lối học bám vào từng chữ để giải thích

(2)    theo cái lý vốn có

(3)   hiểu

Trần Trọng Kim

 Nho giáo, 1930

24. Việc bắt chước dễ dãi thường gây nhiễu loạn

     Tính bắt chước vốn là tính tự nhiên của loài người, dẫu ở nước nào cũng thế cả. Nhưng giá ta có sẵn cái tinh thần tốt rồi chỉ bắt chước lấy những điều có bổ ích thêm cho tinh thần ấy thì thật là hay lắm.

     Chỉ hiềm vì mình để cái tinh thần của mình hư hỏng đi, mà lại mong bắt chước sự hành động của người ta, thì sự bắt chước ấy lại làm cho mình dở hơn nữa.

      Vì đã gọi bắt chước là chỉ bắt chước được cái hình hài bề ngoài mà thôi, còn cái tinh thần ở trong, phi(1) lâu ngày nhiễm (2) lấy được mà hoá (3) đi, thì khó lòng mà bắt chước được.

       Thành thử bao nhiêu những sự bắt chước của mình chỉ là làm loạn cả tính tình tư tưởng và phong tục của mình.

       Có lắm người vọng tưởng (4) rằng mình cố bắt chước được người ngoài là mình làm điều có ích cho sự tiến hoá của nòi giống. Không ngờ rằng sự bắt chước vội vàng quá lại thành cái độc, gây ra các thứ bệnh cho xã hội.

     Mà sự lầm lỗi ấy chỉ mỗi ngày một thêm ra chứ không bớt đi được.

 

 (1) không phải

 (2) thâm nhập

 (3) biến dạng, tiêu hóa. Từ điển Hán Việtcủa Thiều Chửu ghi: phàm vật này mất đi mà vật kia sinh ra gọi là hoá

 (4) nghĩ lầm

 

 Trần Trọng Kim

 Nho giáo, 1930

25. Mô phỏng lâu ngày quên cả sáng tạo

   Từ Lê Hồng Đức bắt đầu gieo cái mầm cẩu thả, rồi Mạc Trịnh lại càng tài bồi (1) cho thành cái rừng cẩu thả. Cẩu thả nên toàn mô phỏng, mô phỏng thì không còn biết biến hoá nữa.

    Như người học vẽ tranh mà làm cách lồng phóng hay là can-ke (2) thì thế nào cũng không đúng.

    Kỳ cạch mãi càng không đúng, bấy giờ khoanh tay lại, lắc đầu le lưỡi mà rằng “Bức vẽ mẫu là thiên tài trời đã định, mà mình là bất tài trời đã định”...

    Bấy giờ dẫu có ai hoán tỉnh cho biết cũng không tin, có ai biệt sáng biệt lập (3) cái gì cũng không thèm ngó tới. Rồi lại sinh đố kỵ nữa, dân gian thì vùi dập của nhau đi, triều đại thì phá hoại của nhau đi.

 

(1)   vun đắp

(2)   bắt chước một cách máy móc, tô lại như nguyên mẫu

(3)   sáng tạo, làm cho khác những cái đã có

 

Nguyễn Trọng Thuật

 Điều đình cái án quốc học, Nam Phong, 1931

 

26. Mình lại rẻ mình, bản thân tự làm hỏng

    Cách học muốn cho bằng người thì phải biến hoá khác đi. Nay cứ toàn mô phỏng, thấy không thể theo cho bằng được, bèn sinh lòng tự tiện (1), là mình tự khinh cái tài của mình; tự tiện quá rồi tự khí (2) tự bỏ cái tài của mình, cho mình là đồ bỏ.

     Mà đồ bỏ thật, vì học không có cái gì dùng được như mẫu của người.

     Cũng vì thế mà bao nhiêu cái hay không còn gì nữa.

     Trước khi vì học thuật nước nhà mà hy vọng, ta phải hết sức từ bỏ cái căn bệnh cẩu thả, cái tính tự tiện tự khí. Không thì về xã hội lại cứ lười biếng a dua không suy xét lựa chọn, không có cái tinh thần tự giác tự tin. Về kẻ học giả lại cứ tham cận lợi (3), nhai văn nuốt chữ, lấy học đường của nước văn minh làm con đường tắt hiển vinh, học đến bao giờ cũng chung vô sở đắc (4).  

   (1)  tự tiệnđây là tự coi rẻ mình coi mình là hèn;  khác với  tự tiệncó  nghĩa làm theo ý thích hiện nay hay dùng

(2 ) tự làm hỏng mình

(3) lợi ích trước mắt

(4) cuối cùng vẫn không có gì là của riêng mình  

                                                                                   Nguyễn Trọng Thuật

                                                                                       Điều đình cái án quốc học, 1931

 

27.Tình nghĩa thầy trò bị hiểu sai lệch và bị lợi dụng

     Người ta ở đời nhờ có cha mẹ sinh ra mình lại phải nhờ có thầy dạy cho mình,  thì mình mới khôn, biết việc này việc nọ, mới nên con người;  cho nên học trò ở với thầy như con ở với cha mẹ ấy cũng là một mối luân thường của Á Đông ta.

    Song cũng vì tục trọng sư đạo ấy mà sinh ra mấy thói dở. Kìa như các bậc đáng mặt mô phạm , có công dạy dỗ có ân đức giáo hóa nhuần thấm đến người, thì người ta không nên quên đã đành. Còn như mấy ông đồ quèn học hành chưa hiểu vỡ mạch sách, văn chương chưa thuộc đủ lề lối, mà đã đi về các vùng quê tìm nơi thiết trường, gõ đầu năm ba đứa trẻ nửa mường nửa mán (1) để hộ khẩu cho qua đời(2). Vậy mà cũng dám lên mặt đạo mạo, động một tí  thì  bổ cho đồng môn, nào khi nhà thầy có giỗ, nào khi nhà thầy có việc mừng vui, nào khi  thầy lấy vợ, nào khi thầy lên lão làng, cũng lôi đồng môn ra mà bắt gánh vác, ấy lại là một cái mọt của thiên hạ.

 

(1)   trong các bản in VNPT gần đây, mấy chữ in nghiêng này thường bị gạch bỏ. Đây tôi lấy theo bản  của nhà Bút Việt in ở SG  2-1975

(2)   hộ khẩu, từ cổ có nghĩa kiếm sống. Còn qua đời ở đây không có nghĩa là chết mà là qua một kiếp người

Phan Kế Bính

 Việt Nam phong tục(1915)

28. Chỉ lo nuôi không lo dạy

    Những bậc cha mẹ ở nước mình đẻ con thì muốn cho nhiều mà dạy con thì thật cẩu thả và biếng nhác. Những ông bố hoặc là nhà kinh doanh, hoặc là người tòng sự các sở công sở tư, suốt ngày suốt tháng đầu tắt mặt tối về sự mưu sinh, có lúc nào rảnh rang thì dành cho các cuộc tiêu khiển như bài bạc hát xướng mà các ông cho là mình có quyền được hưởng sau khi làm việc.

    Đại để thì đẻ con ra, nuôi chúng như vỗ lợn rồi xin cho chúng một chỗ ngồi trên ghế nhà trường, là tưởng đã làm xong cái trách nhiệm của người cha rồi vậy.

      Đến những bà vợ …Thỉnh thoảng các bà rờ đến con thì liệu hồn những vú già vú em! Con các bà không hề bị trừng phạt mà chính đầy tớ các bà lại là cái bia chịu đạn.

      Trong nhiều gia đình, sự thân mật quá độ và lầm lạc đã hầu thành hỗn xược.Trước mặt cha mẹ, con cái nói năng chẳng dè dặt chút nào. Họ nói với cha mẹ như với bạn.

 

 Thái Phỉ

 Một nền giáo dục Việt Nam mới, 1941

 

29. Sẽ có lúc mất hết đạo lý?

     Song song với vấn đề nghèo khổ, còn phải giải quyết vấn đề giáo dục.

     Khi ta tò mò đi vào các làng xóm ngày nay, ta bị sửng sốt vì vẻ hỗn xược và thô lỗ của trẻ con nông thôn. Xưa kia hầu như nơi nào cũng có một ông thầy đồ. Xung quanh chiếc sập của ông, lũ trẻ dù không học được bao nhiêu chữ cũng đều nom thấy chiếc roi mây dài treo trên vách  và nghe đi nghe lại  câu răn dạy của đạo nho “Tiên học lễ hậu học văn”.

    Ngày xưa, thầy và bạn học bao quanh lũ trẻ và ngăn chúng làm điều xấu.

    Ngày nay chẳng ai chú ý đến chúng. Trong vòng mười năm nữa, sẽ rất khó dắt dẫn cái dân tộc lúc đó đã mất hết đạo lý. Một trào lưu  cá nhân chủ nghĩa đã phát huy hết  hiệu quả của nó trong một số môi trường.   

Nguyễn Văn Huyên

Vấn đề nông dân Việt Nam ở Bắc Kỳ, 1939

 

30.Không chú trọng học thuật sẽ thành dân tộc bỏ đi

     Dễ thường không có nước nào mà những người tự nhận là học giả lại lạnh lùng với việc học như ở nước mình. Người mình vẫn được tiếng là hiếu học, nhưng đúng ra chỉ là hiếu lợi và hiếu danh. Khi sự học không đưa đến cho mình lợi và danh thì ít ai còn thèm màng đến nó nữa.

   Cho đến ngày nay, trong một trăm người bước chân ra khỏi nhà trường, không có lấy năm ba người để tâm vào việc học. Giữa một vũ trụ đầy những sự huyền bí, người mình như khách qua đường bưng mắt mà đi vì sợ mệt mắt. Tinh thần của mình bạc nhược như vậy không trách gì mình thua kém.

      Đã thế lại còn kiêu căng. Thỉnh thoảng có tấp tểnh bước vào rừng học thì cũng chỉ chạy theo những vấn đề to lớn, tựa hồ như chỉ những vấn đề ấy mới xứng với tài trí của mình. Có biết đâu rằng tinh thần học thuật ngày nay căn cứ vào lòng khiêm tốn.

      Người ta đã mất công nghiên cứu mà nói ra một điều gì cũng cẩn thận dè dặt. Người mình đã không chịu tìm tòi gì mà lại thường cẩu thả.

     …Nếu dân tộc này không bao giờ tự dựng lên được một nền học thuật thì chẳng nói hai mươi triệu, có đông đến hai trăm triệu cũng là một dân tộc bỏ đi, một dân tộc không có trên pho lịch sử văn minh loài người.

 Hoài Thanh

 Vấn đề học thuật nước ta chỉ là một vấn đề tâm lý và luân lý,Sông Hương, 1936  

 

Thêm ý kiến


Security code
Làm mới

Album ảnh

15497314
Hôm nay
Hôm qua
Tuần này
Tuần trước
Tháng này
Tháng trước
Tất cả
3191
3191
22732
18567
100090
15312256
15497314

Server Time: 2020-05-31 03:28:13

Đang có 27 khách và không thành viên đang online

Bản quyền thuộc về Nguyễn Đình Minh

Email: haihuyenphong@gmail.com - Website: http://nguyendinhminh.net

Đã được đăng ký tại Bộ thông tin và truyền thông

Designed by Beone Software Solution